काठमाडौँ : नेपालको स्वास्थ्य क्षेत्र पछिल्ला वर्षहरूमा संरचना, प्रविधि र सेवा विस्तारका हिसाबले उल्लेखनीय रूपमा विकसित भएको छ। अस्पतालहरूको विस्तारदेखि स्वास्थ्य बीमा कार्यक्रम, डिजिटल स्वास्थ्य, तथा रोग नियन्त्रण पहलहरूले प्रणालीलाई आधुनिक बनाइरहेको छ। तर यति धेरै सुधारबीच पनि मूल प्रश्न उस्तै छ—के नेपालीले अपेक्षित गुणस्तरीय उपचार पाइरहेका छन्?
यथार्थ मूल्यांकन गर्दा नेपाल अझै ‘भोल्युम–बेस्ड’ मोडेलमै अडिएको देखिन्छ, जहाँ सेवा संख्या नै सफलता मापनको प्रमुख आधार मानिन्छ। विश्व भने ‘भ्यालु–बेस्ड केयर’तर्फ तीव्र रूपमा अघि बढ्दैछ, तर नेपाल धीमा छ। अब प्रणालीलाई परिणाम–केन्द्रित मोडेलमा लैजानु आवश्यक मात्र होइन, अनिवार्य बन्दै गएको छ।
नेपाल किन अझै भोल्युम–बेस्ड मोडेलमै अडिएको छ?
अनेक अस्पतालमा ‘जति धेरै सेवा, त्यति धेरै आम्दानी’ भन्ने सोच हावी छ। यसले निम्न समस्या जन्माएको छ–
अनावश्यक परीक्षण
आवश्यकताबिनै भर्ना
उच्च दाबी
औषधि/प्रक्रियाको अनावश्यक दोहोराइ
यस्ता अभ्यासले उपचारको प्रभावकारिता होइन, संख्यामा आधारित कमाइलाई प्राथमिकता दिन्छ र प्रणाली खर्चिलो तथा कम प्रभावकारी बन्छ।
भ्यालु–बेस्ड केयर के हो?
यस मोडेलमा उपचारको मूल्याङ्कन सेवा संख्याले होइन, परिणामले हुन्छ।
मुख्य सूचकहरू:
बिरामी कति छिटो र कत्तिको टिकाउ रूपमा निको भयो?
उपचारको प्रभावकारिता कत्तिको रह्यो?
पुनःभर्ना दर घट्यो कि?
रोग रोकथाममा योगदान कति भयो?
सार: ‘कति सेवा दियो?’ होइन, ‘सेवाले कति मूल्य सिर्जना गर्यो?’
नेपालले अब भ्यालु–बेस्ड केयर किन अंगिकार गर्नैपर्छ?
वर्तमान प्रणाली खर्चिलो व अप्रभावकारी
बीमा दाबी बढ्दो, कमाइ संख्यामा आधारित, र बिरामी नतिजा मापन कमजोर।
बिरामी अनुभव असहज
लामो लाइन, अस्पष्ट शुल्क, गुणस्तरमा असमानता, सूचना अभाव।
सरकारी स्रोत सीमित
स्वास्थ्य बजेट जीडीपीको ५%भन्दा कम—अनावश्यक खर्च कटौती अपरिहार्य।
एनसिडी रोगको बढ्दो चुनौती
मधुमेह, मुटुरोग, क्यान्सर जस्ता रोगको प्रभावकारी व्यवस्थापन आउटकम–केन्द्रित मोडेल बिना सम्भव छैन।
नेपालले कसरी भोल्युमबाट भ्यालुतर्फ रूपान्तरण गर्न सक्छ?
१. ‘गुणस्तर’लाई मूल्यांकनको केन्द्रमा राख्ने
अस्पतालहरूले क्लिनिकल आउटकम सार्वजनिक गर्ने।
संक्रमण दर, पुनःभर्ना दर, मातृ–शिशु मृत्यु—अनिवार्य रिपोर्टिङ।
‘धेरै सेवा＝राम्रो’ सोच अन्त्य।
२. स्वास्थ्य बीमा बोर्डलाई भ्यालु–इन्सेन्टिभ मोडेलतर्फ लैजाने
उत्कृष्ट नतिजा दिनेलाई अतिरिक्त भुक्तानी (भ्यालु बोनस)।
कम गुणस्तर र अत्यधिक दाबीमा दण्ड।
आउटकम–आधारित प्याकेज सञ्चालन।
रोगी सन्तुष्टि भुक्तानीसँग जोड्ने।
३. डिजिटल स्वास्थ्यलाई नतिजा–केन्द्रित बनाउने
EMR, HIMS र OpenIMIS प्रयोगलाई ‘डेटा भर्ने’ सीमाबाट निकालेर
– जोखिम पहिचान
– उपचार प्रभाव मापन
– उच्च जोखिम समूह ट्र्याकिङ
– निरन्तर हेरचाह
जस्ता कार्यमा उपयोग गर्ने।
भ्यालु–बेस्ड केयर लागू भएपछि देखिने परिवर्तन
बिरामी छिटो र दिगो रूपमा निको
अनावश्यक परीक्षण र दाबी घट्ने
अस्पतालको कार्यदक्षता वृद्धि
सरकारी खर्च कम
स्वास्थ्य प्रणाली दीर्घकालीन रूपमा दिगो
२०३० को युनिभर्सल हेल्थ कवरेज लक्ष्य नजिकिँदै गर्दा नेपालले पुरानो भोल्युम–केन्द्रित संरचनामा अडिरहनु उपयुक्त छैन। अब आवश्यक प्रश्न हो—‘कति सेवा दिइयो?’ होइन, ‘सेवाले कति मूल्य सिर्जना गर्यो?’
भ्यालु–बेस्ड केयर नै नेपालको स्वास्थ्य सेवा प्रणालीलाई दिगो, गुणस्तरीय र भविष्य–उन्मुख बनाउने सबैभन्दा व्यवहारिक दिशा हो।